English
Đánh ống mắc trục ( Warp beam preparation)
Fig.1. Mắc trục dọc ( Warp beam preparation)
Mắc trục hay chuẩn bị trọc dọc là quy trình công phu, đòi hỏi độ tỉ mỉ và chính xác cao. Để dệt được vải, trục dọc ( Warp beam) đóng vai trò quyết định cho mỗi khung dệt. Trục dọc là trục tơ mang sợi dọc đưa lên qua mắt go( Shaft eyes) và khe lược ( reed teeth) để đan với sợi ngang( picks), tạo nên cấu trúc hoàn thiện của mặt vải. Do đặc tính quan trọng này, mà công đoạn mắc trục được đánh giá là công đoạn khó khăn và vất vả nhất trong toàn bộ các quy trình chuẩn bị dệt. Đầu tiên, các chẽ tơ sẽ được đánh chuyển sang ống tơ (tùy theo nhu cầu loại vải cần dêt, mà số lượng ống tơ có thể khác nhau). Sau khi ống tơ chuẩn bị xong, người nhệ nhân giàn ống thành hàng dọc (tuỳ theo kinh nghiệm mà mỗi nghệ nhân và mỗi nơi lại có cách giàn ống mắc trục khác nhau). Mục đích của việc giàn ống là để sắp xếp và chia sợi theo từng nhóm. Sau đó, người nghệ nhân xâu các đầu sợi qua nhiều bước di chuyển theo nhiều hướng khác nhau một cách khoa học nhằm làm tăng độ căng sợi ( độ căng sợi rất quan trọng ở công đoạn này, người thợ phải tính toán và cảm nhận được độ căng vừa phải theo kinh nghiệm. Nếu sợi căng quá sẽ dễ bị đứt, nếu sợi trùng quá lại khó băng qua các bước chuyển tiếp theo để cuốn vào trục nên cũng dễ dàng bị đứt. Trục dọc hoàn hảo là trục ít sợi đứt sau khi hoàn thiện. Đây là tiền đề để công đoạn dệt vải cho ra chất lượng tốt nhất, người nghệ nhân dệt cũng bớt vất vả do phải nối những sợi đứt do quá trình mắc trục dọc gây ra.
Fig.2. Xâu go ( threading warp ends through shaft eyes)
Công đoạn xâu go rất kén nghệ nhân hay nói cách khác, công đoạn này đòi hỏi nghệ nhân đức tính kiên nhẫn, tỉ mỉ và đôi bàn tay nhanh nhẹn chính xác. Mỗi sợi dọc được chọn lên từ trục tơ, được nghệ nhân khéo léo đưa qua từng mắt go rất nhỏ. Để hoàn thiện mỗi trục dệt mới, người nghệ nhân phải xâu từ 5000 ~ 12000 sợi qua 5000 ~ 5000 mắt go tương ứng. Công đoạn này yêu cầu hai nghệ nhân phối hợp ăn ý, người đưa tơ và người bắt tơ thoăn thoắt nhịp nhàng, chính xác và không nhầm nhịp ( “Nhịp” là từ chuyên dùng trong dệt vải nói chung, tơ từ trục tơ hay trục dọc chạy lên trục vải ( thành phẩm) , trước khi qua mắt go ( sharft eyes) và lược ( reed) được chia làm 2 nhịp: nhịp trên và nhịp dưới, tương ứng với lượt nhấc go ( sharft lifting), tạo khe mở giữa 2 nhịp để sợi ngang băng qua, đan xen sợi dọc tạo nên cấu trục hoàn thiện của mặt vải dệt)
Fig.3. Sơ đồ sợi ( Thread Diagram)
Kế sợi ( Connecting warp ends)
Fig.4. Kế sợi ( Connecting warp ends)
Kế sợi là công đoạn kế tiếp sợi dọc, sau khi dệt xong một trục tơ với độ dài khoảng 175-250 hoặc 350m tuỳ thuộc nhu cầu và yêu cầu kĩ thuật cho phép. Số lượng sợi dọc cần kế tiếp với các mối tơ cũ có thể khoảng 5000 ~ 6000 đầu sợi ( thread ends) tuỳ theo khổ vải sẽ được dệt có kích thước 90cm hay 120cm. Ở công đoạn này, người nghệ nhân dệt bắt buộc phải kế/nối bằng tay. Công đoạn này yêu cầu người nghệ nhân phải vô cùng kiên trì, điêu luyện và chính xác. Nếu mối tơ không chặt, hoặc đầu mối không gọn sẽ khó khăn cho công đoạn dệt, hiện tượng đứt mối sẽ xảy ra do mối nối khó vượt qua mắt go ( shaft eyes) và khe lược ( Reed teeth) khi dệt. Do đặc điểm này, trước khi dệt, người nghệ nhân phải kéo sợi để toàn bộ mối nối mới vượt qua các mắt go và khe lược. Công đoạn này được gọi là chải lược ( combing warp ends)
Chải lược ( combing warp ends)
Fig.5. Chải lược ( combing warp ends)
Chải lược là công đoạn sau khi xâu sợi dọc qua khe lược ( reed- mỗi khe lược được xâu 2 sợi dọc tương đương 2 lát trở ( shaft lifting turns). Người nghệ nhân sẽ chia số sợi dọc thành nhiều đoạn ngắn ( tay sợi) để thuận tiện việc kéo sợi lên, sau đó nhẹ nhàng và khéo léo kéo nhẹ để các tay sợi căng và thông suốt qua các khe lược.
Chuẩn bị sợi ngang ( Wept ends preparation)
Xa suốt ( Spinning Bobbin)
Fig.6. Xa suốt- nghệ nhân quay tơ vào từng con suốt
Xa tơ- hay guồng xa tơ bao gồm 3 bộ phận chính: Guồng quay- trục suốt- và guồng tơ
Hiện nay hình ảnh người nghệ nhân xa suốt bằng tay rất hiếm, mà chuyển sang suốt tơ với máy bán thủ công hoặc máy xa suốt tự động trong các nhà máy dệt tơ tằm công nghiệp. Phần vì công đoạn xa suốt bằng tay rất vất vả, phần vì năng suất không đủ đáp ứng cho các hệ thống máy móc hiện đại. Tuy nhiên, linh hồn nghề dệt thủ công truyền thống không thể thiếu công đoạn xa suốt bằng tay, hiện nay vẫn được Daisu Silk gìn giữ và bảo tồn đúng nghĩa. Những chẽ tơ được mắc trên guồng tơ bằng tre. Guồng quay cũng được làm bằng tre, kết hợp đan mây, nối với trục suốt được làm bằng gỗ thông qua sợi dây mảnh và bền. Khi nghệ nhân quay guồng, làm trục suốt quay và kéo sợi từ guồng tơ, cuốn vào con suốt. Tuỳ thuộc yêu cầu mà người nghệ nhân sẽ điều chỉnh độ lỏng, chặt hay to nhỏ của từng con suốt, phù hợp với kiểu vải muốn dệt. Người nghệ nhân phải thật khéo léo và kinh nghiệm, đồng thời phải vô cùng kiên trì và tỉ mỉ mới xa được những con suốt như ý để công đoạn dệt cho ra những thước vải tơ láng mịn. Mặt vải bị nhám, hoặc sợi ngang đứt nhiều đều là do công đoạn xa suốt không đảm bảo kĩ thuật.
Suốt ( bobbin) và Thoi ( Shuttle)
Fig. 7. Con suốt- con thoi
Tại Daisu Silk con suốt và con thoi đều được làm bằng gỗ, tại Việt Nam để bảo tồn và duy trì hình ảnh di sản. Suốt gỗ và Thoi gỗ có đặc tính nhanh hư hỏng sau thời gian dệt liên tục khoảng 6 tháng. Nhất là khi Daisu Silk dệt với kĩ thuật dệt Ướt, thì độ bền của Suốt và Thoi gỗ sẽ nhanh hư và thay thế. Hiện nay, để cho tiện lợi và tiết kiệm, phần lớn các nhà dệt khác trong nước đã chuyển sang sử dụng các loại Thoi và Suốt nhựa. Tuy nhiên, việc sử dụng suốt và thoi nhựa phần nào làm giảm đi hình ảnh mộc mạc và tính thủ công của nghề dệt truyền thống.
Ngâm Suốt ( Wetting bobbins)
Fig.8. Ngâm suốt( Wetting bobbins)
Ngâm suốt là công đoạn dành riêng cho kĩ thuật dệt ướt, một kĩ thuật đặc biệt nhà Daisu Silk. Suốt tơ sau khi xa, sẽ được ngâm trước và trong khi dệt. Đối với kĩ thuật dệt ướt, thời gian và nhiệt độ nước để ngâm tơ đóng vai trò quan trọng đến chất lượng mặt vải . Kĩ thuật dệt ướt chỉ dùng trong dệt thủ công với nguyên liệu 100% tơ tằm, cho mặt vải dệt mịn mướt và thuần khiết tự nhiên
Dệt vải ( Weaving Silk Fabric)
Fig.9 – Dệt vải ( weaving silk fabric)
Sau khi các công đoạn chuẩn bị tơ sợi đã kĩ càng, công đoạn tiếp theo là dệt vải. Khác với dệt công nghiệp khi một người thợ dệt có thể cùng lúc quản lý nhiều máy dệt, thì trong dệt thủ công tại Daisu Silk, một người thợ dệt chỉ có thể đứng một khung để thường xuyên quan sát và đảm bảo không bỏ qua các sợi bị đứt. Mỗi khi có sợi dọc/canh bị đứt, người thợ phải dừng dệt để nối lại từng sợi bằng tay. Nếu người thợ không để ý hoặc cố ý bỏ qua, thì mặt vải dệt sẽ bị lỗi kẻ sọc chạy dọc thân vải. Vải bị các lỗi kẻ sọc, hoặc kẻ ngang đều không đạt tiêu chuẩn để Daisu Silk sử dụng chế tác sản phẩm tiếp theo. Vải tơ tằm sau khi dệt xong, được gọi là vải tơ sống. Nhờ các công đoạn chế tác dệt rất công phu tỉ mỉ, vải tơ sống Daisu Silk được xem là thượng phẩm dành cho nghệ thuật tranh lụa
Hong tơ ( Drying Silk Fabric)
Michael Phạm
Biên soạn